Στεγαστική κρίση και κρίση σχεδιασμού: Σχεδιασμός με δυνατότητες μείωσης της έλλειψης κατοικιών

Ας φανταστούμε ένα σακάκι σχεδιασμένο να προσαρμόζεται σε αλλαγές βάρους, καθημερινές και επίσημες χρήσεις, χειμώνα και άνοιξη. Αντί για πολλά σακάκια, ένα ευέλικτο θα μας εξυπηρετούσε καλύτερα. Έτσι θα έπρεπε να σχεδιάζονται και οι κατοικίες. Ωστόσο, οι περισσότερες κατοικίες σχεδιάζονται για έναν σταθερό τύπο νοικοκυριού, σαν η ζωή των ανθρώπων να μην αλλάζει.

Σήμερα, η συζήτηση για το στεγαστικό περιορίζεται σε αριθμούς: 100.000 κατοικίες τον χρόνο, ένα εκατομμύριο μέχρι το 2030.

Η συλλογιστική μοιάζει απλή: ανεπαρκής προσφορά σημαίνει ότι πρέπει να χτίσουμε περισσότερα και ταχύτερα. Κι αν όμως η στεγαστική κρίση δεν είναι μόνο ποσοτική, αλλά και σχεδιαστική;

Πολλές πόλεις διαθέτουν ήδη επαρκή οικιστική επιφάνεια, αλλά εξακολουθούν να μην μπορούν να καλύψουν τη ζήτηση για κατοικία. Μεγάλο μέρος του στεγαστικού δυναμικού παραμένει εγκλωβισμένο σε μεγάλες, υποκατοικημένες ή ανελαστικές κατοικίες: το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζει σε σπίτι που θεωρείται υπερβολικά μεγάλο για το νοικοκυριό του. Ο καλύτερος σχεδιασμός της κατοικίας μπορεί να απελευθερώσει αυτό το ανεκμετάλλευτο δυναμικό. 

Η κατοικία αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως εμπορικό προϊόν και όχι ως κοινωνική υποδομή. Οι κατόψεις γίνονται τρισδιάστατα φύλλα Excel: άκαμπτες, τυποποιημένες, βελτιστοποιημένες για βραχυπρόθεσμη αποδοτικότητα. Την ίδια στιγμή, η κοινωνία γίνεται ολοένα πιο σύνθετη: ανασυγκροτημένες οικογένειες, ενήλικα παιδιά που επιστρέφουν στο πατρικό, ηλικιωμένοι μόνοι, συγκατοικήσεις, διαζύγια ή μονογονεϊκές οικογένειες.

Όταν ο σχεδιασμός αγνοεί αυτές τις πραγματικότητες, οι κατοικίες απαξιώνονται. Οι άνθρωποι μετακομίζουν όχι επειδή τα σπίτια τους είναι πολύ μικρά, αλλά επειδή δεν ανταποκρίνονται στη ζωή τους. Με ευέλικτες κατόψεις, πολλά νοικοκυριά θα μπορούσαν να παραμείνουν στο ίδιο σπίτι, να συγκατοικήσουν καλύτερα ή να δημιουργήσουν νέα σπίτια στο υπάρχον απόθεμα. Ο καλός σχεδιασμός βελτιώνει την καθημερινότητα και μειώνει την πίεση για νέες κατοικίες.

Η κάτοψη είναι το ισχυρότερο εργαλείο για τον σχεδιασμό καλύτερων κατοικιών. Ύστερα από πολύχρονη έρευνα, αναπτύξαμε «αρχές προσαρμοστικότητας» που εφαρμόσαμε στο START-Ivry, στο ευρύτερο Παρίσι. Δεν απαιτούν περισσότερα τετραγωνικά, υψηλότερο κόστος ή νέες τεχνολογίες — μόνο καλύτερες κατόψεις. Έξι από αυτές είναι:

1. Η υπερευέλικτη κατοικία δύο υπνοδωματίων

Τα περισσότερα σπίτια με δύο υπνοδωμάτια σχεδιάζονται για ένα μόνο νοικοκυριό, αλλά συχνά φιλοξενούν δύο: γονείς με ενήλικο παιδί, συγκάτοικους ή ηλικιωμένο με φροντιστή. Με ξεχωριστά υπνοδωμάτια—το ένα κοντά στην είσοδο, με δυνατότητα μελλοντικής μικρής κουζίνας—ώστε να εξασφαλίζεται ιδιωτικότητα, και δύο μικρά λουτρά, δύο νοικοκυριά μπορούν να μοιραστούν αυτόνομα το σπίτι. Μια έξυπνη κάτοψη μπορεί να αποτρέψει την ανάγκη μιας επιπλέον κατοικίας.

2. Η διαιρούμενη κατοικία

Πολλά μεγάλα σπίτια υποχρησιμοποιούνται όταν τα παιδιά φύγουν, αλλά η μετακόμιση είναι δύσκολη για τους γονείς με τα χρόνια. Αν σπίτια με τρία ή περισσότερα υπνοδωμάτια είχαν σχεδιαστεί εξαρχής ώστε να διαιρούνται τεχνικά και νομικά, το αχρησιμοποίητο τμήμα θα μπορούσε να γίνει μικρή κατοικία για ενήλικο παιδί, φροντιστή ή ενοικιαστή. Ένα νέο σπίτι θα δημιουργούνταν χωρίς νέα οικοδόμηση.

3. Το επιπλέον δωμάτιο

Μερικές φορές αρκεί ένα επιπλέον δωμάτιο: για την γέννηση ενός παιδιού, την εργασία από το σπίτι, τη φιλοξενία ενός ηλικιωμένου γονέα που χρειάζεται φροντίδα ή τη διαμονή ενός παιδιού χωρισμένων γονέων τα Σαββατοκύριακα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με το «Plug» — έναν εξώστη που κλείνει — το διαιρούμενο «αρθρωτό (modular) καθιστικό» ή τη «μετακινούμενη κουζίνα». Έτσι, ένα νοικοκυριό μπορεί να παραμείνει στο σπίτι του.

4. Το co-residence

Η συγκατοίκηση δεν θα έπρεπε να περιορίζεται στη φοιτητική κατοικία ή σε ξενοδοχειακού τύπου co-living. Ένα καλά σχεδιασμένο κοινό σπίτι προσφέρει σε κάθε κάτοικο μια ιδιωτική μονάδα—υπνοδωμάτιο και λουτρό—ενώ κουζίνα, καθιστικό και τραπεζαρία μοιράζονται. Για έξι κατοίκους, μειώνει απαιτούμενη επιφάνεια και ενεργειακή κατανάλωση έως 45%, προσφέροντας ιδιωτικότητα και αμοιβαία υποστήριξη, απαιτώντας λιγότερα ξεχωριστά σπίτια,

5. Η τυπολογία PLUS

Η κατοικία ορίζεται συνήθως από τον αριθμό υπνοδωματίων. Όμως πολλά νοικοκυριά — μονογονεϊκές οικογένειες, διαζευγμένοι γονείς με κοινή επιμέλεια ή άτομα που εργάζονται από το σπίτι — χρειάζονται περισσότερο χώρο, όχι όμως ολόκληρη την επιφάνεια της επόμενης κατηγορίας. Η τυπολογία PLUS προσθέτει έναν μικρό, εξοπλισμένο χώρο «PLUS» με παράθυρο, αρκετό για ύπνο ή εργασία, και είναι πιο προσιτή οικονομικά από την επόμενη κατηγορία.

6. Η μικρή (compact) κατοικία

Πολλά μονοπρόσωπα νοικοκυριά δυσκολεύονται να βρουν προσιτή κατοικία, εν μέρει επειδή εξακολουθούν να σχεδιάζονται μεγάλα σπίτια, παρότι τα μικρά νοικοκυριά αυξάνονται διαρκώς. Οι μικρές κατοικίες μπορούν να προσφέρουν εξαιρετική ποιότητα ζωής, εφόσον σχεδιαστούν σωστά. Έξυπνες κατόψεις και μεγαλύτερο ύψος ορόφου που επιτρέπει πατάρια μπορούν να μειώσουν την επιφάνεια κατά 25–40% χωρίς απώλεια ποιότητας. Θα πρέπει επίσης να μπορούν να συνενώνονται αργότερα, αν οι ανάγκες αλλάξουν.

Μαζί, αυτές οι στρατηγικές προτείνουν έναν διαφορετικό τρόπο αντιμετώπισης της έλλειψης: όχι μόνο περισσότερα σπίτια, αλλά σπίτια που παραμένουν λειτουργικά για περισσότερα χρόνια. Εκτιμούμε ότι η ευέλικτη κατοικία θα μπορούσε να μειώσει την ανάγκη για νέα οικοδόμηση κατά περίπου 40%. Ο ακριβής αριθμός μπορεί να συζητηθεί· η αρχή όχι. Αν περισσότερες κατοικίες τα τελευταία 40 χρόνια είχαν σχεδιαστεί έτσι, η σημερινή έλλειψη θα ήταν μικρότερη. Το οικιστικό απόθεμα περιέχει κρυμμένο δυναμικό. Ο κακός σχεδιασμός το σπαταλά.

Το εμπόδιο είναι συστημικό. Εταιρείες ανάπτυξης ακινήτων (developers) και τυποποιημένες διαρρυθμίσεις διαμορφώνουν την κατοικία πριν εμπλακούν ουσιαστικά οι αρχιτέκτονες. Οι αρχιτέκτονες καλούνται να σχεδιάσουν την όψη, ενώ η κάτοψη έχει ήδη καθοριστεί. Η τυποποίηση και η προκατασκευή παρουσιάζονται ως οι μόνες λύσεις. Οι κακοσχεδιασμένες κατοικίες κινδυνεύουν να εγκλωβίσουν το οικιστικό απόθεμα σε διαρρυθμίσεις που θα απαξιωθούν γρήγορα καθώς τα νοικοκυριά εξελίσσονται, διαιωνίζοντας το πρόβλημα της έλλειψης.

Χρειαζόμαστε μια νέα αφήγηση για την κατοικία: με επίκεντρο τους ανθρώπους, όχι τα φύλλα Excel. Οι ευέλικτες κατοικίες δεν είναι ακριβότερες — στο START-Ivry τις κατασκευάσαμε με 1.580–1.750 €/m² το 2019 — ούτε απαιτούν μεγαλύτερες επιφάνειες ή νέα κατασκευαστικά συστήματα. Απαιτούν ευφυΐα εκεί όπου χτυπά η καρδιά του σπιτιού: στην κάτοψη.

Όπως μου είπε κάποτε ένας developer: «Γιατί όλη αυτή η προσπάθεια να βελτιώσουμε την κατοικία, Beatriz; Τα πουλάμε όλα — όσο κακά κι αν είναι.» Αυτή η φράση αποκαλύπτει το πρόβλημα: η αγορά μπορεί να πουλήσει κακά σπίτια, αλλά η κοινωνία είναι αυτή που πρέπει να ζήσει σε αυτά.

Ο σχεδιασμός ευέλικτων κατοικιών, που μειώνουν την ανάγκη για νέα οικοδόμηση, δεν είναι ουτοπία. Είναι εφικτός και αποτελεί επείγουσα συλλογική ευθύνη. Το να χτίζουμε εκατομμύρια κακοσχεδιασμένα σπίτια ταχύτερα θυμίζει τη μαζική παραγωγή ακατάλληλων σακακιών: όσα κι αν φτιάξουμε, εφόσον δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων, θα τους αναγκάζουν πάντα να αναζητούν ένα άλλο.

Της Beatriz Ramo (STAR strategies + architecture)

Εδώ μπορείς να κατεβάσεις την απεικόνιση των προτάσεων σχεδιασμού (κατόψεις) και όλη την έρευνα στα Ελληνικά:

Εδώ στο φωτογραφικό GALLERY πλήθος από εικόνες από την ομάδας της Beatriz Ramo (STAR strategies + architecture)