Κατάρρευση πολυκατοικίας στα Πετράλωνα: Τεχνική ανάλυση μιας αστοχίας εκσκαφής

Εισαγωγή

Την Τρίτη 30 Ιουνίου 2026, η τετραώροφη πολυκατοικία στην οδό Αλκμήνης 22 στα Κάτω Πετράλωνα κατέρρευσε πλήρως, χωρίς να προηγηθεί σεισμική δόνηση. Το κτίριο, με πρώτη οικοδομική άδεια του 1973, διέθετε επτά διαμερίσματα στα οποία διέμεναν έξι οικογένειες. Μέσα σε λίγα λεπτά μετατράπηκε σε σωρό ερειπίων. Η κατάρρευση εξελίχθηκε σταδιακά. Οι ένοικοι και οι εργαζόμενοι του γειτονικού εργοταξίου απομακρύνθηκαν εγκαίρως. Η Εισαγγελία διέταξε προκαταρκτική εξέταση για την τήρηση των οικοδομικών κανόνων στο όμορο εργοτάξιο και πέντε άτομα συνελήφθησαν.

Ως μηχανικοί, αναρωτιέστε πώς καταρρέει ένα κατοικημένο κτίριο στο κέντρο της Αθήνας το 2026. Η απάντηση βρίσκεται στο διπλανό οικόπεδο της οδού Αλκμήνης 20 και στην ανοχή του θεσμικού μας πλαισίου απέναντι στην απουσία Γεωτεχνικής Έρευνας και Μελέτης για τα περισσότερα κτίρια της χώρας.

Το Χρονικό της Εκσκαφής

Στο όμορο οικόπεδο της οδού Αλκμήνης 20 βρισκόταν σε εξέλιξη η ανέγερση νέας πενταώροφης οικοδομής με υπόγειο. Ο ανάδοχος εκτέλεσε εκσκαφή βάθους 4,00 μέτρων για τη θεμελίωση. Η εκσκαφή έφθανε έως το κοινό όριο των δύο ιδιοκτησιών. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν πως ο κατασκευαστής δεν εφάρμοσε κανένα σύστημα προσωρινής αντιστήριξης των παρειών. Δεν κατασκεύασε αντιστήριξη τύπου Berlinoise, πασσαλοστοιχία, διαφραγματικό τοίχο, ούτε τμηματική εκσκαφή με άμεση κατασκευή τοιχίων.

Το σκάμμα παρέμεινε ανοικτό για τουλάχιστον δύο μήνες. Σε εδάφη με φαινόμενη συνοχή, η βραχυπρόθεσμη ευστάθεια ενός κατακόρυφου ορύγματος παραπλανά. Η αποτόνωση των τάσεων, ο ερπυσμός, οι κύκλοι ύγρανσης και η προοδευτική απώλεια της αστράγγιστης διατμητικής αντοχής μειώνουν σταθερά την ευστάθεια του πρανούς.

Η τεχνική έκθεση της κατεδάφισης του παλαιού κτίσματος στον αριθμό 20 (με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου 2024), ανέφερε ότι δεν απαιτούνται μέτρα αντιστήριξης των όμορων κτιρίων. Η δικαστική έρευνα θα εξετάσει αν αυτή η εκτίμηση μεταφέρθηκε και στη φάση της βαθιάς εκσκαφής.

Το Γεωτεχνικό Υπόβαθρο

Η περιοχή των Κάτω Πετραλώνων εδράζεται σε δυσμενή εδάφη. Το ανώτερο τμήμα αποτελείται από Τεταρτογενείς αλλουβιακές αποθέσεις μικρού πάχους. Κάτω από αυτές βρίσκεται ο σχηματισμός του Αθηναϊκού Σχιστόλιθου. Στα ανώτερα 4 έως 6 μέτρα, ο σχιστόλιθος εμφανίζεται έντονα αποσαθρωμένος.

Αυτά τα στρώματα παρουσιάζουν χαμηλές παραμέτρους διατμητικής αντοχής. Διαθέτουν χαμηλή φέρουσα ικανότητα, παρουσιάζουν καθιζήσεις και έχουν κακή ευστάθεια πρανών σε ανυποστήρικτες εκσκαφές. Μια κατακόρυφη, ανυποστήρικτη τομή 4,00 μέτρων σε αυτά τα εδάφη, σε επαφή με υφιστάμενα θεμέλια, δημιουργεί συνθήκη οριακής ισορροπίας. Ο Ευρωκώδικας 7 (ΕΝ 1997-1) απαιτεί τον έλεγχο της ευστάθειας του ορύγματος, των εδαφικών μετακινήσεων και των επιπτώσεών τους στις όμορες κατασκευές. Εσείς, ως υπεύθυνοι μηχανικοί, οφείλετε να βασίζετε αυτούς τους υπολογισμούς σε πραγματικές εδαφικές παραμέτρους μέσω γεωτεχνικής έρευνας.

Ο Μηχανισμός Αστοχίας

Η πολυκατοικία της οδού Αλκμήνης 22 είχε αβαθή θεμελίωση σε βάθος 1,50 έως 2,00 μέτρων, με μεμονωμένα πέδιλα. Η στάθμη θεμελίωσής της βρισκόταν 2,00 έως 2,50 μέτρα ψηλότερα από τον πυθμένα της όμορης εκσκαφής. Τα πέδιλα κοντά στο όριο λειτουργούσαν ως επιφόρτιση στη στέψη ενός ανυποστήρικτου κατακόρυφου πρανούς.

Η διεθνής βιβλιογραφία τεκμηριώνει τον μηχανισμό αστοχίας σε αυτές τις συνθήκες:

• Η αφαίρεση της πλευρικής αντιστήριξης προκαλεί πλευρικές μετατοπίσεις του μετώπου της εκσκαφής.

• Αυτές οι μετατοπίσεις προκαλούν κατακόρυφες καθιζήσεις στη στέψη του πρανούς.

• Τα πέδιλα κοντά στην εκσκαφή υφίστανται μεγαλύτερη καθίζηση από τα απομακρυσμένα πέδιλα.

• Το σύστημα θεμελίωσης υπόκειται σε διαφορική καθίζηση, τον πιο επικίνδυνο τύπο εδαφικής μετακίνησης για έναν πλαισιωτό φορέα από οπλισμένο σκυρόδεμα.

• Η διαφορική καθίζηση επιβάλλει πρόσθετες εντατικές καταστάσεις σε υποστυλώματα και κόμβους, δημιουργεί ρηγμάτωση και προκαλεί τοπικές αστοχίες.

Με μεμονωμένα πέδιλα, το κτίριο στερείται τη δυνατότητα γεφύρωσης των εδαφικών μετακινήσεων, σε αντίθεση με τη γενική κοιτόστρωση.

Η Κατάσταση του Κτιρίου του 1973

Οι μελετητές σχεδίασαν το κτίριο με τον Αντισεισμικό Κανονισμό του 1959. Ο σχεδιασμός δεν προέβλεπε πλαστιμότητα, ικανοτικό σχεδιασμό ή επαρκείς λεπτομέρειες όπλισης κόμβων. Το κτίριο καταπονήθηκε επιπλέον από τους ισχυρούς σεισμούς του 1981 (Αλκυονίδες) και του 1999 (Πάρνηθα).

Στα 53 χρόνια ζωής του, το οπλισμένο σκυρόδεμα υπέστη ενανθράκωση. Η ενανθράκωση καταργεί την παθητική προστασία του χάλυβα, επιτρέπει την οξείδωση του οπλισμού και προκαλεί απομείωση διατομών. Το κτίριο είχε μηδενική ανοχή σε επιβαλλόμενες εδαφικές μετακινήσεις. Σύμφωνα με τον δήμο Αθηναίων, δεν υπήρχε έκθεση επικινδυνότητας για κανένα από τα δύο κτίρια. 

Η Πρόσθετη Φόρτιση Πριν την Αστοχία

Λίγο πριν από την κατάρρευση εκτελέστηκε σκυροδέτηση εντός της εκσκαφής. Ο εργολάβος απέθεσε ποσότητα σκυροδέματος κοντά στο ανυποστήρικτο μέτωπο. Εάν η πραγματογνωμοσύνη το επιβεβαιώσει, αυτή η πρόσθετη φόρτιση και η δόνηση των μηχανημάτων διατάραξαν περαιτέρω ένα πρανές που βρισκόταν σε οριακή ισορροπία. Η κύρια αιτία της κατάρρευσης παραμένει το σύστημα αντιστήριξης που αφέθηκε χωρίς άμυνες.

Το Θεσμικό Κενό

Σύμφωνα με τον ΕΑΚ 2000 (Υ.Α. Δ17α/67/1/ΦΝ275/2003), συντάσσετε υποχρεωτική Γεωτεχνική Έρευνα μόνο όταν το κτίριο υπερβαίνει τα 500 τ.μ., έχει περισσότερους από πέντε ορόφους ή ανήκει σε κατηγορία σπουδαιότητας Σ3/Σ4. Τα συνήθη κτίρια Σ1 ή Σ2, με εμβαδόν κάτω των 500 τ.μ., έως πέντε ορόφους και σε εδάφη Α, Β ή Γ, απαλλάσσονται πλήρως.

Το νέο κτίριο της Αλκμήνης 20 ανήκε ακριβώς στην κατηγορία της απαλλαγής. Χωρίς γεωτεχνική έρευνα, οι μελετητές δεν προσδιόρισαν τις πραγματικές εδαφικές παραμέτρους και δεν εκπόνησαν μελέτη προσωρινής αντιστήριξης κατά ΕΝ 1997-1. Ο Ευρωκώδικας 8 (ΕΝ 1998-5) και ο Ευρωκώδικας 7 απαιτούν τον έλεγχο των επιπτώσεων εκσκαφών στις γειτονικές κατασκευές, όμως η υποχρεωτικότητά τους περιορίζεται από το εθνικό πλαίσιο.

Πρακτικά Διδάγματα

Αντίστοιχα περιστατικά καταγράφονται στη διεθνή και εγχώρια εμπειρία:

• Στη Σιγκαπούρη (Nicoll Highway, 2004), βαθιά αντιστηριζόμενη εκσκαφή κατέρρευσε σε μαλακές αργίλους λόγω λανθασμένης γεωτεχνικής προσομοίωσης.

• Στη Σαγκάη (Lotus Riverside, 2009), ένα δεκατριώροφο κτίριο ανατράπηκε ακέραιο όταν μια εκσκαφή 4,6 μέτρων από τη μία πλευρά και η απόθεση χωμάτων από την άλλη έθραυσε τους πασσάλους.

• Στον Πειραιά (Πασαλιμάνι, 2024), τμήμα διώροφου παλαιού κτιρίου κατέρρευσε κατά τη διάρκεια οικοδομικών εργασιών.

Προτάσεις προς τους Μηχανικούς

Η κατάρρευση της Αλκμήνης 22 προέκυψε από το σαθρό εδαφικό υπόβαθρο, την ανυποστήρικτη εκσκαφή, τον χρόνο παραμονής του ορύγματος, την αβαθή θεμελίωση του γειτονικού κτιρίου και την πρόσθετη φόρτιση. Όλοι αυτοί οι παράγοντες είναι υπολογίσιμοι και αντιμετωπίσιμοι.

Ενσωματώστε τις ακόλουθες πρακτικές στα έργα σας:

• Εκπονήστε Γεωτεχνική Έρευνα και Μελέτη για κάθε νέο κτίριο, ανεξαρτήτως μεγέθους και ορόφων.

• Συντάξτε υποχρεωτική μελέτη προσωρινής αντιστήριξης (ΕΝ 1997-1) για κάθε εκσκαφή δίπλα σε υφιστάμενες κατασκευές.

• Καταγράψτε την κατάσταση των όμορων κτιρίων πριν από την έναρξη των εργασιών.

• Εγκαταστήστε όργανα παρακολούθησης (τοπογραφικούς στόχους, ρωγμόμετρα, κλισιόμετρα) και ορίστε αυστηρά όρια συναγερμού.

• Καθορίστε και τηρήστε τον μέγιστο επιτρεπόμενο χρόνο παραμονής ανοικτών ανυποστήρικτων ορυγμάτων.

Το κόστος των παραπάνω μέτρων είναι αμελητέο σε σχέση με το κόστος μιας κατάρρευσης.

Από τον Δρ. Κώστα Σαχπάζη, την Κωνσταντίνα Σαχπάζη και τη Δέσποινα Σαχπάζη

πηγή news.b2green.gr