Σαν Σήμερα

• Ήταν ξημερώματα, Απόκριες του 1973, όταν ένας «άγραφος νόμος» των λαϊκών κέντρων της εποχής μετέτρεψε μια νύχτα διασκέδασης στην Αθήνα της δικτατορίας σε μακελειό. Στη «Νεράιδα της Αθήνας», στην Αγίου Μελετίου 45 στην Κυψέλη, ο Νίκος Κοεμτζής τραβά μαχαίρι μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και αφήνει πίσω του τρεις νεκρούς και επτά τραυματίες. Η σπίθα; Μια «παραγγελιά».

Ο άγραφος «νόμος» της πίστας

Στο λαϊκό κέντρο, η «παραγγελιά» δεν ήταν απλώς ένα τραγούδι που ζητάς από την ορχήστρα. Ήταν μια σιωπηρή συμφωνία: όταν κάποιος πλήρωνε για να χορέψει, η πίστα έπρεπε να αδειάσει. Εκείνη τη νύχτα, ο Κοεμτζής βρίσκεται στο μαγαζί με τον αδελφό του, τον Δήμο, και την παρέα τους. Η ορχήστρα ξεκινά, ο χορός πάει να στηθεί, όμως η πίστα δεν αδειάζει. Για τον ίδιο, αυτό διαβάζεται σαν προσβολή.

Η αφορμή ήταν ένα ζεϊμπέκικο που ζητήθηκε για τον αδελφό του. Η ένταση φουντώνει, οι φωνές ανεβαίνουν, τα σώματα σπρώχνονται μέσα στον θόρυβο. Ο Κοεμτζής βγάζει μαχαίρι και επιτίθεται. Στον απολογισμό, δύο χωροφύλακες και ένας φανοποιός χάνουν τη ζωή τους, ενώ τραυματίζονται άλλοι επτά θαμώνες. Η υπόθεση γίνεται πρωτοσέλιδο, με την κοινωνία να προσπαθεί να εξηγήσει πώς ένα «έθιμο της πίστας» κατέληξε σε νεκρούς.

Το τραγούδι που γράφτηκε λάθος και οι «Βεργούλες»

Από την πρώτη κιόλας μέρα, ο Τύπος γέμισε την ιστορία με ανακρίβειες. Μία από τις πιο επίμονες ήταν το ποιο τραγούδι παίχτηκε ως «παραγγελιά». Γράφτηκε ότι ήταν το «Ο χάρος βγήκε παγανιά», όμως αυτή η εκδοχή δεν στέκει ούτε μουσικά, αφού δεν είναι ζεϊμπέκικο. Η πιο τεκμηριωμένη εκδοχή επιμένει ότι η «παραγγελιά» ήταν οι «Βεργούλες» του Μάρκου Βαμβακάρη, με τον στίχο «Τα δυο σου χέρια πήρανε βεργούλες και με δείρανε» να αποκτά, εκ των υστέρων, μια ανατριχιαστική ειρωνεία.

Από τις θανατικές ποινές στην αποφυλάκιση

Η δικαστική συνέχεια ήταν βαριά. Ο Κοεμτζής καταδικάστηκε σε θανατικές ποινές που αργότερα μετατράπηκαν, σε μια εποχή που η θανατική ποινή έμπαινε σταδιακά στο περιθώριο και η πολιτεία δεν προχωρούσε πλέον εύκολα σε εκτελέσεις.

Αποφυλακίστηκε στις 29 Μαρτίου 1996, έπειτα από 23 χρόνια συνεχούς εγκλεισμού. Τα επόμενα χρόνια έζησε μακριά από κάθε «μυθοποίηση» της νύχτας εκείνης, πουλώντας την αυτοβιογραφία του και βιβλία για να επιβιώσει, συχνά έξω από τα δικαστήρια της Ευελπίδων και τις Κυριακές στο Μοναστηράκι. Πέθανε στις 23 Σεπτεμβρίου 2011, την ώρα που πουλούσε βιβλία.

Πώς ένα έγκλημα έγινε πολιτισμική πληγή

Η «παραγγελιά» του Κοεμτζή έμεινε στη λαϊκή μνήμη ως πληγή αλλά και ως σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής· μιας εποχής όπου η ανδρική «τιμή» συχνά παρουσιαζόταν ως δικαιολογία για τη βία και όπου ένας άγραφος κανόνας μπορούσε να λογίζεται ως «το δίκαιο». Η ιστορία αυτή πέρασε από τα πρωτοσέλιδα στη συλλογική συνείδηση και αργότερα μεταφέρθηκε σε βιβλίο, κινηματογράφο και θέατρο.

Και φυσικά έγινε τραγούδι. Ο Διονύσης Σαββόπουλος γράφει το «Μακρύ Ζεϊμπέκικο για τον Νίκο», που κυκλοφορεί στον δίσκο «Ρεζέρβα» το 1979, και έτσι το γεγονός αποκτά τη δική του «δεύτερη ζωή», όχι ως αναπαράσταση της νύχτας, αλλά ως σκοτεινή σκιά πάνω στη μεταπολεμική Ελλάδα.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1822: Κυκλοφορεί η διακήρυξη της Διοικήσεως που εξειδικεύει το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος» (Σύνταγμα της Επιδαύρου) και ορίζει ως θεμελιώδη αρχή του υπό διαμόρφωση ελληνικού κράτους την κατάργηση της δουλείας, απαγορεύοντας την πώληση και αγορά ανθρώπων σε όλη την ελληνική επικράτεια και αναγνωρίζοντας ως ελεύθερο κάθε «αργυρώνητο» μόλις πατήσει ελληνικό έδαφος. Η διάταξη αυτή, ιδιαίτερα προωθημένη για την εποχή της αποικιοκρατίας, έχει ισχυρό συμβολισμό, καθώς εντάσσει την Επανάσταση του 1821 στην παράδοση του ευρωπαϊκού συνταγματισμού και στέλνει σαφές πολιτικό μήνυμα για τη συγκρότηση μιας πολιτείας που θεμελιώνεται στην ελευθερία και την αξιοπρέπεια όλων των ανθρώπων.

1826: Στη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου, οι οθωμανικές και αιγυπτιακές δυνάμεις καταλαμβάνουν το Βασιλάδι, κρίσιμο προπύργιο στη λιμνοθάλασσα. Η πτώση του νησιδιού σφίγγει ασφυκτικά τον κλοιό γύρω από την πόλη και αποκόπτει σημαντικές γραμμές άμυνας και ανεφοδιασμού. Το γεγονός οδηγεί την πολιορκία σε ακόμη πιο δραματική καμπή, λίγες εβδομάδες πριν από την Έξοδο.

1856: Ανοίγει στο Παρίσι το Συνέδριο που θα καταλήξει στη Συνθήκη των Παρισίων και στο τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου. Οι Μεγάλες Δυνάμεις διαπραγματεύονται τη νέα ισορροπία ισχύος στην Ευρώπη, με κεντρικό ζήτημα τον ρόλο και την ασφάλεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι αποφάσεις του συνεδρίου επηρεάζουν συνολικά το Ανατολικό Ζήτημα, μέσα στο οποίο κινείται και ο ελληνικός κόσμος του 19ου αιώνα.

1932: Ο Χίτλερ αποκτά τη γερμανική υπηκοότητα μέσω πολιτογράφησης στο κρατίδιο της Βραουνσβάιγκ, ύστερα από χρόνια που ήταν ανιθαγενής. Αυτό του ανοίγει τον δρόμο να θέσει υποψηφιότητα για δημόσιο αξίωμα και να κατέβει στις προεδρικές εκλογές απέναντι στον Χίντενμπουργκ. Η εξέλιξη αποδεικνύεται κομβικό βήμα στην πορεία που θα τον οδηγήσει λίγο αργότερα στην κορυφή της εξουσίας.

1941: Ξεκινά στο Άμστερνταμ η Απεργία του Φεβρουαρίου, μια μαζική κινητοποίηση ενάντια στις ναζιστικές διώξεις των Εβραίων. Οργανώνεται μέσα σε συνθήκες κατοχής και εξαπλώνεται γρήγορα, πριν κατασταλεί βίαια από τους Γερμανούς. Μένει στην ιστορία ως από τις πρώτες μεγάλες δημόσιες πράξεις αλληλεγγύης προς τους διωκόμενους Εβραίους στην κατεχόμενη Ευρώπη.

1948: Το Κομμουνιστικό Κόμμα Τσεχοσλοβακίας, υπό τον Κλέμεντ Γκότβαλντ, ολοκληρώνει με το λεγόμενο «πραξικόπημα του Φεβρουαρίου» την ανάληψη της πλήρους πολιτικής εξουσίας στην Τσεχοσλοβακία, μετά την παραίτηση των μη κομμουνιστών υπουργών και τον σχηματισμό κυβέρνησης υπό την πίεση μαζικών κινητοποιήσεων και τον φόβο σοβιετικής επέμβασης. Η εγκαθίδρυση του μονοκομματικού καθεστώτος σηματοδοτεί την ένταξη της χώρας στο ανατολικό μπλοκ και εγκαινιάζει περίοδο περισσότερων από τεσσάρων δεκαετιών κομμουνιστικής διακυβέρνησης, που θα τερματιστεί μόλις το 1989 με τη «Βελούδινη Επανάσταση».

1956: Ο Νικίτα Χρουστσόφ εκφωνεί σε κλειστή συνεδρίαση τη μυστική ομιλία «Περί της προσωπολατρείας και των συνεπειών της», καταγγέλλοντας την κληρονομιά του Στάλιν. Η τομή αυτή πυροδοτεί την αποσταλινοποίηση και προκαλεί ισχυρούς κραδασμούς σε κόμματα και κινήματα διεθνώς. Οι συνέπειες θα φανούν τόσο στο εσωτερικό του σοβιετικού μπλοκ όσο και στη σχέση της Αριστεράς με την ΕΣΣΔ.

1959: Η βρετανική διοίκηση αίρει τους περιορισμούς ώστε ο Μακάριος να επιστρέψει στην Κύπρο, στο πλαίσιο της μετάβασης που ανοίγουν οι συμφωνίες του Φεβρουαρίου για την ανεξαρτησία. Παράλληλα προχωρούν ρυθμίσεις αμνηστίας για αδικήματα της περιόδου της ΕΟΚΑ και διευθετήσεις που συνδέονται με την αποχώρηση του Γρίβα.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Μακάριος φτάνει στην Κύπρο και η πολιτική σκηνή μπαίνει σε τροχιά νέας εποχής.

1964: Ο Κάσιους Κλέι (μετέπειτα Μοχάμεντ Άλι), 22 ετών, κατακτά στο Κονβένσιον Χολ του Μαϊάμι Μπιτς τον πρώτο του παγκόσμιο τίτλο στην κατηγορία των βαρέων βαρών, όταν ο παγκόσμιος πρωταθλητής Σόνι Λίστον, μεγάλο φαβορί με αποδόσεις περίπου 7–8 προς 1, δεν βγαίνει για τον έβδομο γύρο και το αποτέλεσμα καταγράφεται ως τεχνικό νοκ-άουτ υπέρ του Κλέι. Η νίκη θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις στην ιστορία της πυγμαχίας, καθώς ο Λίστον είχε διαλύσει δύο φορές στον πρώτο γύρο τον Φλόιντ Πάτερσον και τρομοκρατούσε την κατηγορία, ενώ ο Κλέι, με την αλαζονική αυτοπεποίθηση και τη ρυθμική του φιγούρα «float like a butterfly, sting like a bee» («πετώ σαν πεταλούδα, τσιμπώ σαν μέλισσα»), συστήνει στο παγκόσμιο κοινό το εκρηκτικό του στιλ και σηματοδοτεί την απαρχή μιας θρυλικής καριέρας μέσα και έξω από τα ρινγκ.

1965: Στις Σέρρες, αιματηρές συμπλοκές ανάμεσα σε καπνοπαραγωγούς και Χωροφυλακή, με αφορμή κινητοποίηση και αποκλεισμό δρόμων για τις εξευτελιστικές τιμές του καπνού, έχουν ως αποτέλεσμα 42 τραυματίες, ανάμεσά τους αγρότες και άνδρες των σωμάτων ασφαλείας, και πολυάριθμες συλλήψεις, σε ένα από τα πιο έντονα αγροτικά επεισόδια της δεκαετίας. Η σύγκρουση αναδεικνύει το βάθος της κοινωνικής τριβής γύρω από την αγροτική οικονομία και τη θέση των καπνοπαραγωγών, προαναγγέλλοντας το κύμα αγροτικών αγώνων που θα σημαδέψει τα επόμενα χρόνια στη Βόρεια Ελλάδα.

1973: Στο λαϊκό κέντρο «Νεράιδα της Αθήνας», στην Αγίου Μελετίου στην Κυψέλη, ο Νίκος Κοεμτζής, ύστερα από ένταση γύρω από μια «παραγγελιά» ζεϊμπέκικου για τον αδελφό του, επιτίθεται με μαχαίρι, σκοτώνοντας τρεις θαμώνες (δύο χωροφύλακες και έναν φανοποιό) και τραυματίζοντας συνολικά επτά ακόμη άτομα, σε ένα μακελειό που θα σημαδέψει τη νυχτερινή Αθήνα της δικτατορίας. Η υπόθεση αποκτά τεράστια δημοσιότητα, τροφοδοτεί κοινωνικές αναγνώσεις γύρω από τη βία, την «τιμή» και το περιθώριο και μεταφέρεται αργότερα σε βιβλίο, κινηματογράφο και τραγούδια, με τον Διονύση Σαββόπουλο να εμπνέεται το «Μακρύ Ζεϊμπέκικο για το Νίκο», που αποτυπώνει με δραματικό τρόπο το γεγονός και τη μορφή του Κοεμτζή.

2010: Ο Παναθηναϊκός κερδίζει τη Ρόμα 3-2 στο Ολίμπικο και παίρνει πρόκριση στην επόμενη φάση του Γιουρόπα Λιγκ, σε μια από τις πιο δυνατές ευρωπαϊκές βραδιές του. Το αποτέλεσμα έρχεται σε ρεβάνς υψηλής έντασης και γράφεται ως μεγάλο «διπλό» σε ιταλικό έδαφος. Για το ελληνικό ποδόσφαιρο, λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι ακόμη και σε δύσκολες εποχές μπορούν να υπάρξουν στιγμές ευρωπαϊκής υπέρβασης.

Γεννήσεις

1841 – Πιερ Ωγκύστ Ρενουάρ (25 Φεβρουαρίου 1841 – 3 Δεκεμβρίου 1919), Γάλλος, ζωγράφος, από τους κορυφαίους εκπροσώπους του Ιμπρεσιονισμού. Ξεχωρίζει για το φως, τα θερμά χρώματα και τη γιορτινή αίσθηση της καθημερινής ζωής, σε σκηνές αναψυχής, πορτρέτα και γυμνά. Πίνακες όπως το «Bal du moulin de la Galette» και το «Luncheon of the Boating Party» θεωρούνται εμβληματικά της μοντέρνας τέχνης και εκτίθενται σε κορυφαία μουσεία παγκοσμίως.

1943 – Τζορτζ Χάρισον (25 Φεβρουαρίου 1943 – 29 Νοεμβρίου 2001), Άγγλος, τραγουδιστής και κιθαρίστας, μέλος των Beatles, γνωστός ως ο «ήσυχος Beatle». Συνυπογράφει και ερμηνεύει κλασικά τραγούδια όπως «Here Comes the Sun» («Εδώ έρχεται ο ήλιος») και «While My Guitar Gently Weeps» («Ενώ η κιθάρα μου κλαίει απαλά»), δείχνοντας ξεχωριστή συνθετική ταυτότητα. Μετά τους Beatles χτίζει ισχυρή σόλο πορεία, με επιτυχίες και έντονο ενδιαφέρον για την ινδική μουσική και πνευματικότητα.

Θάνατοι

1899 – Πάουλ Γιούλιους φον Ρόιτερ (21 Ιουλίου 1816 – 25 Φεβρουαρίου 1899), Γερμανός, δημοσιογράφος και επιχειρηματίας, ιδρυτής του Reuters. Αξιοποίησε την τηλεγραφία και, στην αρχή, ακόμη και περιστέρια-ταχυδρόμους για να μεταφέρει χρηματιστηριακές ειδήσεις ταχύτερα από τους ανταγωνιστές, πριν μεταφέρει το εγχείρημα στο Λονδίνο. Έβαλε τις βάσεις ενός πρακτορείου που εξελίχθηκε σε παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την ταχύτητα και την αξιοπιστία στη ροή ειδήσεων και οικονομικών δεδομένων.

1983 – Τενεσί Ουίλιαμς (26 Μαρτίου 1911 – 25 Φεβρουαρίου 1983), Αμερικανός, θεατρικός συγγραφέας, από τους κορυφαίους δραματουργούς του 20ού αιώνα. Τιμήθηκε δύο φορές με Πούλιτζερ και σφράγισε το παγκόσμιο θέατρο με έργα όπως «Λεωφορείον ο Πόθος» και «Λυσσασμένη Γάτα», που μεταφέρθηκαν και στον κινηματογράφο. Με ήρωες σε ένταση ανάμεσα σε πάθη, οικογενειακές ρωγμές και κοινωνικές πιέσεις, παραμένει διαχρονικός και ανεβαίνει σταθερά και στην Ελλάδα.

2022 – Δημήτρης Τσοβόλας (4 Σεπτεμβρίου 1942 – 25 Φεβρουαρίου 2022), Έλληνας, πολιτικός και δικηγόρος, ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ και υπουργός Οικονομικών (1985–1989). Συνδέθηκε με την έντονα «λαϊκή» εικόνα της οικονομικής πολιτικής της εποχής και με το σύνθημα «Τσοβόλα, δώσ’ τα όλα» που έμεινε στην πολιτική αργκό. Μετά τη ρήξη του με το ΠΑΣΟΚ ίδρυσε το ΔΗΚΚΙ το 1995, επιχειρώντας να εκφράσει πιο κοινωνικά προσανατολισμένη γραμμή στον χώρο της Κεντροαριστεράς.

Εορτολόγιο

Ρηγίνος, Ρηγίνα, Ταράσιος, Ταρασία